مجهول حال ساده در زبان آلمانی

– تا اینجا یاد گرفته‌اید که چطور به آلمانی بگویید «من سیب را می‌خورم». اما گاهی می‌خواهیم تأکید را از روی فاعل برداریم و بگوییم «سیب خورده می‌شود»، بدون اینکه مشخص کنیم دقیقاً چه کسی این کار را انجام می‌دهد. اینجاست که پای مجهول (Passiv) به میان می‌آید. در زبان آلمانی شش زمان اصلی وجود دارد که هر کدام هم فرم معلوم (Aktiv) دارند و هم فرم مجهول. در این مقاله، به طور خاص با مجهول حال ساده در زبان آلمانی (Vorgangspassiv Präsens) آشنا می‌شویم: از دلایل استفاده از آن گرفته تا فرمول ساخت و نکات استثنایی که باید بدانید.

۱- چرا اصلاً جمله را مجهول می‌کنیم؟

پیش از آنکه سراغ فرمول‌ها برویم، باید بدانیم چرا یک آلمانی‌زبان جمله‌اش را به شکل مجهول بیان می‌کند. در حالت عادی (معلوم)، ما فاعل را در مرکز توجه قرار می‌دهیم: Ich esse den Apfel (من سیب را می‌خورم). اما در مجهول، عمل یا مفعول مهم‌تر از فاعل است. سه دلیل اصلی برای استفاده از مجهول وجود دارد:

دلیل اول: فاعل ناشناخته است

گاهی عمل انجام شده، اما ما نمی‌دانیم چه کسی آن را انجام داده است. در این موارد، آوردن فاعل در جمله بی‌معنی یا غیرممکن است. در فارسی هم برای چنین موقعیت‌هایی از مجهول استفاده می‌کنیم:

فارسی: شیشه شکسته شده است. (نمی‌دانیم چه کسی)

آلمانی: Das Fenster wird zerbrochen.

دلیل دوم: مفعول مهم‌تر از فاعل است

گاهی فاعل را می‌شناسیم، اما مفعول (یا خودِ عمل) برای ما اهمیت بسیار بیشتری دارد. مثلاً در یک خبر، «جان اف کندی» مهم‌تر از فردی است که او را ترور کرده است. در این حالت، جمله را طوری طراحی می‌کنیم که شخص مهم در جایگاه اول (فاعل دستوری جمله مجهول) قرار بگیرد و توجه را به خود جلب کند:

فارسی: جان اف کندی در سال ۱۹۶۳ ترور شد.

آلمانی: John F. Kennedy wurde 1963 ermordet.

دلیل سوم: فاعل آشکار است یا اهمیتی ندارد

در بسیاری از دستورالعمل‌ها، فرایندها و توضیحات فنی، اینکه چه کسی کار را انجام می‌دهد واضح است (مثلاً یک تکنسین، یک کارگر، یا مردم) و ذکر آن ضرورتی ندارد. مهم، خودِ فرایند است:

معلوم: Man repariert das Auto. (کسی ماشین را تعمیر می‌کند.)

مجهول: Das Auto wird repariert. (ماشین تعمیر می‌شود.)

۲- فرمول ساخت مجهول حال ساده

حالا که می‌دانیم چرا مجهول می‌سازیم، برویم سراغ چگونه ساختن. فرمول طلایی برای تبدیل یک جمله معلوم (Aktiv) به جمله مجهول (Passiv) در زمان حال ساده، چهار گام مشخص دارد. پیش از هر چیز، برای این تبدیل باید جمله معلوم شما حتماً مفعول مستقیم (آکوزاتیو) داشته باشد، چون این مفعول قرار است نقش فاعل جمله مجهول را بازی کند. برای مرور مفعول مستقیم، مقاله ضمایر مفعولی مستقیم (آکوزاتیو) در آلمانی را ببینید.

فرمول کلی ساخت مجهول حال ساده به این صورت است:

مفعول (در حالت Nominativ) + werden (صرف‌شده) + … + Partizip II

چهار گام اصلی برای این تبدیل را با یک مثال عینی قدم‌به‌قدم پیش می‌رویم:

جمله معلوم: Ich esse den Apfel. (من سیب را می‌خورم.)

گام ۱: مفعول مستقیم جمله معلوم (den Apfel) را برمی‌داریم و در ابتدای جمله به حالت Nominativ صرف می‌کنیم: Der Apfel.

گام ۲: فعل werden را متناسب با مفعول جدید (که حالا نقش فاعل جمله مجهول را دارد) در جایگاه دوم صرف می‌کنیم: Der Apfel wird.

گام ۳: فعل اصلی را به شکل Partizip II درآورده و به انتهای جمله می‌فرستیم: Der Apfel wird … gegessen.

گام ۴ (اختیاری): فاعل جمله معلوم را در صورت تمایل، همراه با حرف اضافه von (برای اشخاص و نهادها) یا durch (برای اشیاء و وسایل) در جمله قرار می‌دهیم: Der Apfel wird von mir gegessen.

نتیجه نهایی تبدیل را یک‌جا ببینیم. می‌بینید که تأکید جمله از «من» به «سیب» منتقل شده است:

معلوم: Ich esse den Apfel.

مجهول: Der Apfel wird (von mir) gegessen. (سیب [توسط من] خورده می‌شود.)

۳- صرف فعل werden در زمان حال

از آنجایی که werden نقش فعل کمکی را در ساخت مجهول ایفا می‌کند، باید صرف آن در زمان حال را به خوبی بلد باشید. این فعل یک فعل نامنظم است و صرف آن را در جدول زیر می‌بینید:

برای یادآوری ساخت Partizip II، مقاله شکل کامل فعل در زبان آلمانی مرور خوبی خواهد بود.

۴- نکته مهم: von یا durch؟

اگر تصمیم گرفتید فاعل جمله معلوم را در جمله مجهول ذکر کنید (که کاملاً اختیاری است)، باید از حرف اضافه مناسب استفاده کنید. این انتخاب به ماهیت فاعل بستگی دارد:

• von + Dativ: برای اشخاص، سازمان‌ها، نهادها، یا هر چیزی که به عنوان عامل آگاه عمل را انجام می‌دهد. (معادل «توسط» در فارسی).
• durch + Akkusativ: برای وسایل، ابزارها، پدیده‌های طبیعی، یا واسطه‌هایی که عمل از طریق آن‌ها انجام می‌شود. (معادل «از طریق» یا «به وسیله»).

شخص (von):

Der Kuchen wird von meiner Mutter gebacken. (کیک توسط مادرم پخته می‌شود.)

وسیله یا پدیده (durch):

Das Haus wurde durch einen Sturm zerstört. (خانه توسط یک طوفان تخریب شد.)

Die Nachricht wurde durch einen Boten überbracht. (خبر توسط یک پیک رسانده شد.)

۵- چه جملاتی را نمی‌توان مجهول کرد؟

همه جملات قابلیت مجهول شدن ندارند. سه گروه اصلی از جملات هستند که معمولاً نمی‌توان آن‌ها را به مجهول تبدیل کرد و باید این محدودیت‌ها را بشناسید تا دچار اشتباه نشوید:

الف) جملات با افعال لازم (Intransitive Verben)

افعالی که مفعول مستقیم (آکوزاتیو) نمی‌گیرند، اصلاً نمی‌توانند مجهول شوند، چون عنصری برای تبدیل شدن به فاعل جمله مجهول وجود ندارد. برای مثال، helfen (کمک کردن) یک فعل لازم است که مفعول داتیو می‌گیرد و نمی‌توان آن را مجهول کرد:

معلوم: Er hilft mir. (او به من کمک می‌کند.)

مجهول: (غیرممکن) — چون mir مفعول داتیو است و مفعول آکوزاتیو در جمله نیست.

ب) افعالی که مفهوم «داشتن» و «دانستن» را بیان می‌کنند

افعالی مثل haben (داشتن)، besitzen (مالک بودن) و wissen (دانستن) معمولاً مجهول نمی‌شوند، حتی اگر مفعول آکوزاتیو داشته باشند. دلیل آن ماهیت ایستای این افعال است:

معلوم: Ich habe ein Auto. (من ماشین دارم.)

مجهول: (نادرست و غیرطبیعی) — Ein Auto wird von mir gehabt.

ج) جملات با ضمایر انعکاسی

افعال انعکاسی (Reflexive Verben) نیز مجهول نمی‌شوند، زیرا ضمیر انعکاسی به فاعل جمله برمی‌گردد و با تغییر ساختار جمله، این ارتباط از بین می‌رود.

۶- نکته ویژه: جملات با دو مفعول

اگر جمله معلوم شما دو مفعول (یکی داتیو و یکی آکوزاتیو) داشته باشد، می‌توانید تصمیم بگیرید که جمله مجهول را حول کدام مفعول بسازید. معمولاً مفعول آکوزاتیو برای تبدیل به فاعل جمله مجهول استفاده می‌شود و مفعول داتیو دست‌نخورده در جای خود باقی می‌ماند. برای اطلاعات بیشتر، مقاله افعال با اسم صرفی اکوزاتیو و داتیو در آلمانی را مطالعه کنید:

معلوم: Der Lehrer erklärt den Schülern (Dat) die Regel (Akk).

مجهول: Die Regel wird den Schülern (von dem Lehrer) erklärt.

(قاعده برای دانش‌آموزان [توسط معلم] توضیح داده می‌شود.)

با تسلط بر مجهول حال ساده، می‌توانید متون رسمی، اخبار، دستورالعمل‌ها و توضیحات فرایندی را به راحتی درک و تولید کنید. این ساختار یکی از نشانه‌های بارز زبان‌آموزی در سطح متوسط است و تمرین آن با افعال مختلف، شما را به تسلط نزدیک‌تر می‌کند.

برای مطالعه بیشتر در مورد گرامر و تمرین تعاملی، بر روی لینک‌های زیر کلیک کنید. 

کتاب گرامر زبان آلمانی — تمرین تعاملی